النَّاسُ نِيَامٌ فَإذَا مَاتُوا انْتَبَهُوا . « 1 » پس عالم برزخ عالم بيدارى است ولى همين عالم برزخ نسبت به قيامت خواب است ؛ زيرا كه در قيامت بيدارى محض است ، در عالم برزخ كه بين دنيا و قيامت واقع است و واقعاً از آثار و كيفيّات و سائر خصوصيّات بين دو عالم واقع است ، از نظر قدرت حيات و قوّت علم و قدرت ، عالَمى است بين دو عالم و برزخى است بينَ النَّشأتين . حيات و علم و قدرت در آن عالم به مراتب از دنيا قوىتر و به مراتب از عالم قيامت ضعيف‌تر و بنابراين ، ادراكات نسبت به دنيا قوىتر است . پس نسبت به دنيا در حكم عالم بيدارى است نسبت به عالم خواب ، و در حكم عالم خواب است نسبت به قيامت . اهل دوزخ در روز قيامت به پروردگار ميگويند : قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ . « 2 » « خداوندا دو مرتبه ما را ميراندى و دو مرتبه زنده گردانيدى ، پس ما اعتراف كرديم به گناهانمان ، آيا در اين حال براى ما راهى بسوى خلاصى و خروج هست ؟ » مراد از دو بار ميراندن ، ميراندن از دنيا است بسوى برزخ و ميراندن از برزخ بسوى قيامت ؛ و مراد از دو بار زنده كردن ، زنده كردن

--> ( 1 ) « مرصاد العباد » طبع بنگاه ترجمه و نشر كتاب ، ص 468 و ص 660 ( 2 ) آيه 11 ، از سورهء 40 : غافر